Catherine Decouttere en Nico Vandaele: “Ons uitgangspunt is impact realiseren”

In deze nieuwe reeks zetten we telkens een interdisciplinair onderzoekscentrum van de faculteit in de kijker. Deze centra brengen onderzoekers uit verschillende disciplines samen rond complexe maatschappelijke vraagstukken en tonen hoe samenwerking leidt tot nieuwe inzichten en concrete, effectieve impact.

Onderzoekscentrum ATM (Access-To-Medicines)

Hoe zorgen we ervoor dat levensnoodzakelijke medicijnen en medische zorg iedereen bereiken, ongeacht waar iemand woont? Die vraag staat centraal bij onderzoekscentrum ATM (Access-to-Medicines). We spraken met FEB-collega’s Catherine Decouttere, die het centrum leidt, en Nico Vandaele, die samen met Catherine aan de basis ligt van de oprichting. Vanuit hun achtergrond in gezondheidssystemen en operations & supply chain management brengen ze complementaire inzichten samen. Zo analyseren ze complexe uitdagingen rond toegang tot zorg en vertalen die naar haalbare oplossingen met maatschappelijke impact, lokaal, nationaal en wereldwijd.

Ontstaan uit een leerstoel

Volgens Nico Vandaele is ATM organisch ontstaan. Al zo’n 15 jaar doet hij aan de KU Leuven onderzoek naar gezondheidssystemen, in tandem met Catherine Decouttere. Op een bepaald moment werden ze gecontacteerd door biofarmabedrijf GlaxoSmithKline (GSK), dat interesse had in hun werk. “We hadden bestudeerd hoe de productie van het Rotarix-vaccin voor kinderen efficiënter en sneller kon. Dat onderzoek leidde tot een leerstoel bij GSK. Zo is ATM gegroeid vanuit een concrete samenwerking met een bedrijf.”

Gaandeweg ontstond echter een nieuwe, fundamentele vraag. “Je hebt de productie en doorlooptijd voor een bedrijf verbeterd – maar wie heeft daar op het einde baat bij? Gaan er meer kinderen gevaccineerd worden? Bereiken die vaccins moeilijk toegankelijke gebieden?” Op dat moment konden noch het bedrijf, noch de onderzoekers daar een antwoord op geven.

Tweede leerstoel: samenhang tussen factoren

Al deze vragen vormden de aanleiding voor een tweede leerstoel, dit keer in samenwerking met het hoofdkwartier van GSK in Londen. De onderzoeksvragen bleken – zeker in moeilijk bereikbare gebieden – bijzonder complex. Factoren zoals betaalbaarheid, vertrouwen, koelcapaciteit en de bredere politieke, culturele en maatschappelijke context spelen een cruciale rol. “We zijn toen de samenhang van al deze factoren systematisch beginnen bestuderen.”

Nog voor de leerstoel volledig was uitgewerkt, brak de covidcrisis uit. Dezelfde systemische methodologie werd vervolgens op grote schaal toegepast op de uitdagingen rond vaccinatie en gezondheidszorg, en vormt vandaag nog steeds de basis voor onderzoek binnen ATM. In deze periode werd er ook een Janssen Pharmaceutica-leerstoel rond het thema pandemic preparedness opgezet.

“De onderliggende vraag is altijd: leidt een goed product tot een betere en eerlijkere gezondheid voor iedereen? Ons uitgangspunt is impact realiseren.”

“Academische diversiteit is een noodzakelijke voorwaarde om een systeembenadering toe te passen. Je kan niet vanuit één hoek alleen kijken, laat staan begrijpen.”

Een mix van expertises

ATM is vandaag een onderzoekscentrum met een divers professioneel team. Elke medewerker heeft een andere academische achtergrond, gaande van filosofie, epidemiologie, engineering en supply chain management tot biomedische, farmaceutische en humane wetenschappen. “Dat is een noodzakelijke voorwaarde om die systeembenadering toe te passen. Je kan niet vanuit één hoek alleen kijken, laat staan begrijpen. Dus een mix is nodig om goed te kunnen modelleren.”

Vaak spelen de cases van ATM zich af in het buitenland. “In Tanzania bestuderen we bijvoorbeeld de toegang tot geneeskundige zorg voor mensen met HIV. Dat virus draag je de rest van je leven mee, maar met de juiste medische behandeling kan je er even lang en comfortabel mee leven als iemand anders. Daarbij is het cruciaal dat medicatie altijd beschikbaar is en er geen resistentie ontstaat. Net zoals bij antibiotica is dat een groot probleem waar we vandaag voor staan.”

Om in te grijpen op specifieke lokale situaties, ze goed te begrijpen en er efficiënt aan te werken, is samenwerking met lokale partners, onderzoekers, ngo’s en stakeholders essentieel. “Alleen zo kan je de context vatten en het onderzoek goed uitvoeren. Maar ook als een project afloopt, is de vraag: wie volgt het verder op? Idealiter blijven lokale partners en onderzoekers ermee aan de slag, zodat het zonder ons blijft voortbestaan.”

Lokale samenwerking begint vanaf de eerste projectfase. “In de meeste projecten – zowel in Europa als elders – zitten we vanaf de start met lokale partners aan tafel. Dat maakt deel uit van onze stakeholderaanpak: als we aanvoelen dat een overheid, financierder, bedrijf of andere partij nodig is om impact te realiseren, proberen we die te betrekken. Zo wordt het probleem vanuit hun perspectief mee gedefinieerd en vergroot de kans dat de resultaten nadien effectief worden toegepast.”

“Alleen door samenwerking met lokale partners kan je de context vatten en het onderzoek goed uitvoeren. Idealiter blijven lokale partners en onderzoekers ermee aan de slag, zodat het zonder ons blijft voortbestaan.”

Samenwerking met andere organisaties

Ook internationale organisaties zijn belangrijke partners voor het delen van inzichten en onderzoek, vaak in de vorm van congressen, conferenties en topontmoetingen. “Met Artsen Zonder Grenzen hebben we in Zuid-Afrika samengewerkt rond HIV, en nagedacht over toegang tot medicatie voor de moeilijkst bereikbare groepen – zoals gastarbeiders zonder papieren die niet in het gezondheidssysteem zitten. Dan denken we samen na over het aantal besmettingen, hoe mensen te overtuigen en te bereiken, en hoe medicatie kan betaald worden – telkens met focus op het lokale systeem.”

Ook organisaties zoals het Instituut voor Tropische Geneeskunde (Antwerpen) en het Rega-instituut (KU Leuven) zijn trouwe partners van ATM. “Internationaal werken we onder meer samen met organisaties als CEPI (Coalition for Epidemic Preparedness Innovations), PATH (Program for Appropriate Technology in Health) en de Gates Foundation.”

Downscaling

Gezondheidssystemen zijn onderhevig aan ontwikkelingen. ATM volgt ze dan ook op de voet. “De voorbije vijftien jaar lag de focus op tekorten. Ook in Europa zijn bepaalde geneesmiddelen niet altijd voldoende beschikbaar. We willen ervoor zorgen dat we onder normale omstandigheden aan de vraag kunnen voldoen en bij noodsituaties, zoals een epidemie, sneller kunnen opschalen. Daarom werken we met scenario’s – van beperkte tot sterke verspreiding – om te bepalen welke capaciteit nodig is, bijvoorbeeld voor vaccinatiecampagnes, en om tijdig in te schatten hoe productie en voorraden moeten worden opgeschaald.

De focus ligt vandaag vooral op groei en uitbreiding van capaciteit. Wat weinig onderzocht is, is de omgekeerde beweging: downscaling – het afbouwen en hergebruiken van opgebouwde capaciteit na crisissituaties. “Na covid zagen we hoe productiecapaciteit snel werd afgebouwd en mensen hun job verloren. Met onze modellen bekijken we hoe we die opgebouwde capaciteit en expertise beter kunnen hergebruiken voor andere toepassingen.”

“Als we het probleem van resistentie (zoals bij antibiotica of HIV) niet kunnen oplossen, proberen we in te schatten wat dat binnen 15 à 20 jaar betekent.”

Resistentie

Tot slot wordt ook resistentie een steeds belangrijker aandachtspunt. “Als we het probleem van resistentie (zoals bij antibiotica of HIV) niet kunnen oplossen, proberen we in te schatten wat dat binnen 15 à 20 jaar betekent. Hoeveel besmettingen krijgen we als medicatie minder goed werkt? En welke andere maatregelen zijn nodig? Want als geneesmiddelen falen, moet je op andere dingen inzetten. Denk aan covid: naast vaccins en behandelingen waren er ook maatregelen zoals lockdowns, mondmaskers of het beperken van sociale contacten. We bekijken dus hoe we ons kunnen voorbereiden op zulke scenario’s op lange termijn. Het belangrijkste is dat patiënten er wel bij varen.”

Internationale erkenning

De unieke manier van werken verklaart waarom ATM, ondanks haar jonge bestaan, vandaag al stevig naam maakt. Zo vergezelden medewerkers de prinselijke missie naar Senegal en de Vlaamse missie van minister Diependaele naar de wereldtentoonstelling in Osaka, waar gezondheid centraal stond. In 2022 kreeg ATM bovendien de Prijs Humane Wetenschappen voor Impact, op voordracht van het Rega-instituut. Intussen groeit ook de internationale belangstelling, met concrete samenwerkingsvragen voor policy making vanuit onder meer de Europese Commissie (HERA - Health Emergency Preparedness and Response Authority), de Duitse regering, de Afrikaanse Unie en de Gates Foundation.

Maxwell Vormezeele en Els Brouwers